Akutna dijareja tokom ljeta – hrana, voda i virusi

Ljeto je vrijeme za putovanja, roštilj, piknike i more. Nažalost, često je i vrijeme za – dijareju. Mnogi upravo u najtoplijim mjesecima završe „zarobljeni“ u kupatilu, iscrpljeni zbog akutne dijareje.

Šta je dijareja i koje vrste postoje?

Dijareja je 3 ili više tečnih, vodenastih stolica na dan, ili pražnjenje stolice znatno češće nego što je uobičajeno za tu osobu.

Često pražnjenje normalno formirane stolice nije dijareja. Kod dojenih beba česte mekane stolice su normalna pojava i ne znače automatski dijareju.

Prema trajanju, dijareja se dijeli na

• Akutnu dijareju – traje kraće od 2 sedmice, najčešće nekoliko dana.
• Perzistentnu dijareju – traje najmanje 14 dana.
• Hroničnu dijareju – traje 4 sedmice i više, može biti stalna ili povremena.

Prema kliničkoj slici, razlikujemo:

1. Akutnu vodenu dijareju – tečne/vodenaste stolice, traje od nekoliko sati do nekoliko dana (tu spada i kolera).
2. Akutnu krvavu dijareju (dizenteriju) – prisutna je krv u stolici.
3. Perzistentnu dijareju – bilo vodenu, bilo mješovitu, ali trajanje najmanje 14 dana.

Zašto se akutna dijareja toliko često javlja ljeti?

Ljeti se akutna vodena dijareja najčešće javlja:

• u sklopu trovanja hranom
• kao putnička dijareja
• zbog bakterijskih crijevnih infekcija
• ali i zbog virusnog gastroenteritisa (stomačnih virusa)

Toplo vrijeme stvara idealne uslove za rast mikroorganizama, posebno ako hrana i voda nisu pravilno čuvani ili tretirani.

Toplota + hrana = idealni uslovi za bakterije

Na visokim temperaturama bakterije se množe mnogo brže, posebno ako hrana:

• stoji dugo na sobnoj temperaturi
• nije dovoljno ohlađena
• čuva se u lošim uslovima (piknici, street food, roštilj, slabo rashlađeni frižideri)

Tipične ljetne greške:

• jela koja ostaju na stolu satima na +30 °C
• majoneza, salate, umaci, kremasti kolači. mliječni proizvodi i jaja van frižidera
• sirove ili slabo termički obrađene namirnice – salate, carpaccio, sushi, morski plodovi i riba, nedovoljno pečeno meso

Sve to pretvara hranu u idealan „inkubator“ za bakterije koje izazivaju dijareju.

Putovanja i putnička dijareja

Ljeto je sezona putovanja, pa je putnička dijareja veoma česta. Putujemo u krajeve gdje:

• sanitarni uslovi mogu biti lošiji
• pitka voda nije dobro filtrirana
• hrana se čuva i priprema drugačije nego kod kuće

Putnička dijareja nastaje kada pijemo ili jedemo:

• vodu iz slavine koja nije sigurna
• led napravljen od takve vode
• hranu opranu u kontaminiranoj vodi
• street food i lokalna jela pripremljena u uslovima slabije higijene

Rezultat je najčešće akutna vodena dijareja, ponekad praćena jakim grčevima i povraćanjem – klasični „poklon“ s putovanja.

Šta uzrokuje ljetnu dijareju – bakterije, virusi i toksini

Najčešći uzročnici ljetne dijareje su bakterije, ali virusi nisu rijetki.

Bakterije povezane s ljetnom hranom

Najčešće:

• Salmonella – nedovoljno pečena jaja, piletina, majoneza.
• Campylobacter – nedovoljno pečena piletina, kontaminirana voda.
• E. coli – kontaminirana voda, povrće, mljeveno meso.
• Staphylococcus aureus – toksini u hrani, posebno jajima, mlijeku, kremama.
• Clostridium perfringens – meso i jela koja stoje dugo na toplom, pa se samo „podgriju“.

Uz ove, veliku ulogu imaju:

• kontaminirana voda
• loše oprano voće i povrće
• nedovoljno pečeno meso i morski plodovi
• majoneza, kremasti kolači koji stoje van frižidera

Sve to dovodi do trovanja hranom, najčešće s akutnom vodenom dijarejom.

Virusna dijareja – stomačni virusi i ljeti

Nije samo hrana problem – virusna dijareja je prisutna tokom cijele godine.

Najvažniji virusi:

• Norovirus – izuzetno zarazan, često uzrokuje „mini-epidemije“ u porodici, kampu, vrtiću, hotelu, na kruzeru.
• Rotavirus – značajan uzrok teške dijareje kod male djece (rjeđi tamo gdje se djeca vakcinišu).
• Adenovirus, astrovirus, sapovirus – također mogu izazvati dijareju, posebno u dječjim kolektivima.

Virusi se šire:

• fekalno-oralnim putem – preko stolice i povraćanja
• preko prljavih ruku (nedovoljno pranje nakon toaleta ili mijenjanja pelena)
• preko kontaminiranih površina (kvake, slavine, stolovi, igračke)
• preko hrane i vode koje je kontaminirala zaražena osoba

Ljeti smo više u grupama (kampovi, festivali, porodični odmori), dijelimo hranu i prostor, pa se stomačni virusi lakše šire.

Razlike između virusne dijareje i trovanja hranom

U praksi se simptomi preklapaju, ali postoje razlike. Virusni gastroenteritis (stomačna gripa)

• Uzrok: virus (norovirus, rotavirus, adenovirus, astrovirus).
• Inkubacija: često 1–3 dana nakon kontakta.
• Simptomi:
  • dijareja
  • povraćanje
  • mučnina
  • grčevi u stomaku
  • često temperatura, umor, bolovi u mišićima
• Širenje:
  • među ljudima (porodica, vrtić, škola, dom, kamp, kruzer)
  • ne mora biti vezano za jedan specifičan obrok.
• Trajanje: obično 1–3 dana, ponekad do 5–7 dana.
• Antibiotici ne pomažu, jer je uzrok virus.

Trovanje hranom

Može biti:
1. Trovanje toksinima nastalim u hrani (toksini koje je bakterija već stvorila u hrani, npr. S. aureus)

• Vrijeme pojave simptoma: par sati (2–6 h) nakon „sumnjivog“ obroka.
• Početak: vrlo nagao – jaka mučnina, povraćanje, akutna dijareja.
• Trajanje: često < 48 h, uz dobru hidraciju.
• Obično se više ljudi razboli nakon istog obroka (npr. svi koji su jeli istu salatu ili kolač).

2. Infekcijsko trovanje hranom (bakterije poput Salmonelle, Campylobactera, E. coli dospijevaju u crijeva, tamo se razmnožavaju i izazivaju infekciju)

• Vrijeme pojave simptoma: 12–72 h nakon obroka.
• Trajanje: 3–7 dana, ponekad duže.
• Simptomi: dijareja, grčevi, ponekad temperatura, kod nekih infekcija i krv u stolici.
• Vezano je za konkretnu hranu/vodu, ali traje duže i može biti ozbiljnije.

Ukratko:

• Ako se veći broj ljudi razboli par sati nakon istog obroka → vjerovatno toksično trovanje hranom.
• Ako se simptomi pojave nakon 1–3 dana i šire se među članovima porodice/kolektiva → vjerovatnije virusni gastroenteritis.
• Ako dijareja traje više dana uz temperaturu i ozbiljne simptome → može biti bakterijsko trovanje hranom ili teži virusni gastroenteritis.